Polski Cmentarz Wojenny stanowi część zespołu muzealnego, w skład którego wchodzą także obiekty rosyjskie – cmentarz sowieckich ofiar represji, pawilon muzealny poświęcony zarówno polskim, jak i sowieckim ofiarom represji oraz otwarte w 2018 roku muzeum z ekspozycją „Rosja i Polska. XX wiek. Karty historii” i pomnik pamięci pomordowanych „Egzekucja”, wraz ze ścianą pamięci. Cały zespół cmentarny, wliczając Polski Cmentarz Wojenny, stanowi filię Muzeum Historii Współczesnej w Moskwie, które z kolei podlega Ministerstwu Kultury Federacji Rosyjskiej.

Budowę zespołu muzealnego zapoczątkowało wydane w roku 1996 rozporządzenie rządu Federacji Rosyjskiej „Dotyczące stworzenia miejsc pamięci w miejscach spoczynku obywateli sowieckich i polskich – ofiar represji totalitarnych w Katyniu i Miednoje”. Uroczyście otwarto go i poświęcono 28 lipca 2000 roku, w ramach obchodów 60. rocznicy Zbrodni Katyńskiej. Koordynatorem prac koncepcyjnych oraz budowy Polskiego Cmentarza Wojennego była Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, która sprawowała pieczę również nad pozostałymi miejscami pamięci Zbrodni Katyńskiej – w Charkowie, Miednoje i Bykowni. W wyniku konkursu do realizacji wybrano projekt zespołu kierowanego przez artystów rzeźbiarzy Zdzisława Pidka i Andrzeja Sołygę oraz architektów Wiesława i Jacka Synakiewiczów. Budowę cmentarza sfinansowano ze środków przekazanych przez polski rząd oraz zebranych przez Rodziny Katyńskie i Polską Fundację Katyńską oraz innych ofiarodawców.

Rosyjski cmentarz został oficjalnie otwarty w roku 2000, wraz z polskim. Na jego terenie spoczywa co najmniej 8 tys. ofiar represji – mieszkańców Smoleńszczyzny, w tym co najmniej kilkuset Polaków, głównie ofiary „operacji polskiej” NKWD z lat 1937–1938. Przez wiele lat jednak rosyjska część cmentarza była właściwie niezagospodarowana – zdobił ją jedynie dziesięciometrowy prawosławny krzyż ustawiony za czerwoną bramą (pod którym co roku składają kwiaty także polskie delegacje) oraz drewniane krzyżyki stawiane przez rodziny pomordowanych. Przez lata jedyną w pełni ukończoną częścią zespołu memorialnego był Polski Cmentarz Wojenny. Po stronie rosyjskiej w głąb lasu wiodły leśne ścieżki przecinające miejsca zbiorowych grobów, w żaden sposób nieoznakowanych.

20 kwietnia 2018 roku odbyło się uroczyste otwarcie nowych obiektów uświetnione obecnością wysokich rangą urzędników z Moskwy i regionu, na czele z przewodniczącą Rady Federacji (odpowiednika senatu) Walentyną Matwijenko, formalnie trzecią osobą w państwie, z ministrem kultury Władimirem Miedinskim oraz gubernatorem obwodu smoleńskiego Aleksiejem Ostrowskim. W uroczystości wziął udział również ambasador RP w Rosji Włodzimierz Marciniak.

Na podst.: Katyń. Przewodnik szlakiem Zbrodni. Kozielsk-Smoleńsk-Gniezdowo-Las Katyński, J. Rogoża, M. Wyrwa, Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia, Warszawa 2019.